Người Việt quen gọi nó là Cúp C1. Cái tên ấy có từ thời giải đấu còn mang tên Cúp các CLB vô địch châu Âu, khi mỗi quốc gia chỉ được cử đúng một đại diện: nhà vô địch quốc nội.
Hơn bảy mươi năm sau, giải đã đổi tên, đổi thể thức nhiều lần, nhưng chữ "C1" vẫn sống trong cách nói của người hâm mộ Việt Nam. Câu chuyện của giải đấu này cũng là câu chuyện của bóng đá châu Âu hiện đại.
Khởi đầu từ một tờ báo
Ý tưởng về một giải đấu cho các nhà vô địch quốc gia châu Âu được tờ báo thể thao L'Équipe của Pháp thúc đẩy, với nhà báo Gabriel Hanot là một trong những người đi đầu. Thời đó, các trận giao hữu giữa CLB của các nước đã thu hút sự chú ý, và người ta muốn biết ai thật sự mạnh nhất.
UEFA đứng ra tổ chức. Mùa giải đầu tiên diễn ra năm 1955–56.
Và ngay từ đầu, một cái tên đã thống trị.
Kỷ nguyên Real Madrid và những người kế tục
Real Madrid vô địch năm mùa đầu tiên liên tiếp, từ 1956 đến 1960. Đó là một chuỗi chưa đội nào lặp lại được ở thể thức cũ, và nó gắn chặt tên tuổi CLB Tây Ban Nha với giải đấu này cho tới tận bây giờ. Real Madrid cũng là CLB giàu danh hiệu nhất lịch sử giải.
Sau Real, Benfica của Bồ Đào Nha vô địch hai lần liên tiếp đầu thập niên 1960. Rồi đến lượt Inter Milan với hai chức vô địch giữa thập niên. Bóng đá Ý thời ấy nổi tiếng với lối chơi phòng ngự chặt chẽ.
Năm 1967, Celtic trở thành CLB đầu tiên của Anh quốc lên ngôi. Một năm sau, Manchester United là đội Anh đầu tiên vô địch.
Thập niên 1970 thuộc về hai nền bóng đá. Ajax Amsterdam vô địch ba lần liên tiếp từ 1971 đến 1973 với thứ "bóng đá tổng lực" đầy ảnh hưởng. Ngay sau đó, Bayern Munich cũng vô địch ba năm liền, từ 1974 đến 1976.
Cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980 lại là thời của các CLB Anh: Liverpool nhiều lần lên ngôi, Nottingham Forest vô địch hai lần liên tiếp, Aston Villa cũng có một chức vô địch. Giai đoạn này khép lại sau thảm họa sân Heysel năm 1985, khi các CLB Anh bị cấm thi đấu ở châu Âu trong nhiều năm.
1992: cái tên Champions League ra đời
Bước ngoặt lớn nhất diễn ra ở mùa 1992–93. Giải được đổi tên thành UEFA Champions League, kèm theo vòng bảng thay cho thể thức loại trực tiếp từ đầu đến cuối.
Cùng với cái tên mới là bộ nhận diện quen thuộc: biểu tượng quả bóng kết từ những ngôi sao, và bài nhạc hiệu do Tony Britten soạn, phỏng theo bản "Zadok the Priest" của Handel. Đến nay, chỉ cần vài nốt nhạc đầu là người hâm mộ đã nhận ra.
Nhà vô địch đầu tiên dưới cái tên mới là Marseille năm 1993, cũng là CLB Pháp đầu tiên đoạt chiếc cúp này.
Từ cuối thập niên 1990, giải bắt đầu mở cửa cho cả những đội không vô địch quốc gia. Các giải mạnh được nhiều suất hơn, và Champions League dần trở thành sân chơi của những CLB giàu nhất châu lục. Chữ "vô địch" trong tên gọi từ đó mang nghĩa biểu tượng nhiều hơn.
Người theo dõi lâu năm thường nhớ giải qua những trận chung kết. Còn người xem trẻ hơn thì hay tra lại kết quả các mùa cũ trên một trang tổng hợp như kqbd 247 mỗi khi nghe nhắc tới một trận cổ điển mà mình chưa từng xem.
Thể thức mới từ mùa 2024–25
Sau hơn ba mươi năm với vòng bảng, Champions League lại đổi lớn. Từ mùa 2024–25, giải có 36 đội, xếp chung trong một bảng duy nhất. Mỗi đội đá 8 trận với 8 đối thủ khác nhau.
Tám đội đầu bảng vào thẳng vòng 1/8. Các đội từ hạng 9 đến hạng 24 đá play-off để giành tám suất còn lại. Những đội xếp từ hạng 25 trở xuống bị loại.
Người ủng hộ cho rằng thể thức này tạo ra nhiều trận lớn hơn và ít trận vô nghĩa hơn. Người phản đối lo ngại lịch thi đấu thêm dày. Dù quan điểm thế nào, giải vẫn đang tiếp tục thay đổi như nó đã làm từ năm 1955.
Ai muốn xem giải hiện đại vận hành thế nào trong thực tế có thể theo dõi lịch thi đấu, kết quả và bảng xếp hạng Cúp C1 tại https://kqbd-hn.cymru/cup-c1-chau-au/. Đặt bảng 36 đội cạnh những trang sử đã kể ở trên, sẽ thấy rõ giải đấu đi xa đến đâu so với mùa đầu tiên.
Cái tên cũ vẫn ở lại
Có lẽ không nơi nào giữ cái tên "Cúp C1" bền như Việt Nam. Cách gọi đó đến từ thời các giải cúp châu Âu được đánh số: C1 cho các nhà vô địch, C2 cho các đội đoạt cúp quốc gia, C3 cho Cúp UEFA.
Cúp C2 đã bị xóa sổ từ cuối thập niên 1990. Cúp C3 giờ là Europa League. Chỉ có C1, sau bao lần đổi tên và đổi thể thức, vẫn được gọi bằng cái tên cũ. Có lẽ vì với người hâm mộ, nó vẫn là giải của những nhà vô địch, dù luật đã khác rất nhiều.

